Notice: A session had already been started - ignoring session_start() in /home/exireno1/public_html/old/wp-content/themes/ayramloo/single.php on line 4
 کار و کودک و جامعه زوار در رفته! - پایگاه تحلیلی خبری اکسیرنو
اساساً کار یک فعل مقدس و اساس بقای حیات انسان است. کار را جوهره انسان و بازنمای نظام هویتی انسان می نامند لذا کار ذاتاً یک امر مثبت است اما کاری که مصالح متعالی انسان را به مخاطره بیاندازد قطعا فعلی نامطلوب و منفی تلقی می شود. این تعریف در مورد کودکان نیز قویاً صادق بوده و هر نوع فعل اقتصادی(تولیدی و خدماتی) که از سوی کودکان سر زده و مصالح عالیه آنها را به خطر بیاندازد از جمله اینکه با سلامت جسمی، اخلاقی و روانی، آموزش و تحصیل، رشد و نمو طبیعی جسمانی، عقلانی-اخلاقی و اجتماعی کودک در تضاد باشد شامل کارهایی می شود که انجام آن برای کودک مضر و ممنوع است.

امید بهرامیان – پژوهشگر حوزه مدنی

کار و کودکان کار:

اساساً کار یک فعل مقدس و اساس بقای حیات انسان است. کار را جوهره انسان و بازنمای نظام هویتی انسان می نامند لذا کار ذاتاً یک امر مثبت است اما کاری که مصالح متعالی انسان را به مخاطره بیاندازد قطعا فعلی نامطلوب و منفی تلقی می شود. این تعریف در مورد کودکان نیز قویاً صادق بوده و هر نوع فعل اقتصادی(تولیدی و خدماتی) که از سوی کودکان سر زده و مصالح عالیه آنها را به خطر بیاندازد از جمله اینکه با سلامت جسمی، اخلاقی و روانی، آموزش و تحصیل، رشد و نمو طبیعی جسمانی، عقلانی-اخلاقی و اجتماعی کودک در تضاد باشد شامل کارهایی می شود که انجام آن برای کودک مضر و ممنوع است.

در ماده اول کنوانسیون حقوق کودک، بازه سنی کودک از صفر تا زیر ۱۸ سال است. ماده ۳۲ این کنوانسیون نیز در حمایت از کودک در زمینه بهره کشی و شرایط کار تدوین شده است. ماهیت این ماده در مورد حمایت از کودک در برابر انواع فعّالیّت‌های اقتصادی آسیب زا به سلامت، آموزش و تحصیل و رشد و تعالی کودک. تعیین حد اقل سن برای اشتغال به کار، تدوین مقرّرات ساعت کار و شرایط اشتغال، تعیین مجازات مناسب و ضمانت های اجرایی آن در زمینه کار کودکان است. بند ۱ و ۲ این ماده مقرر می دارد:

بند ۱. کشورهای‌ طرف‌ کنوانسیون‌ حق‌ کودک‌ جهت‌ مورد حمایت‌ قرار گرفتن‌ در برابر استثمار اقتصادی‌ و انجام‌ هر گونه‌ کاری‌ که‌ زیان‌بار بوده‌ و یا توقفی‌ در آموزش‌ وی‌ ایجاد کند و یا برای‌ بهداشت‌ جسمی‌، روحی‌، معنوی‌، اخلاقی‌ و پیشرفت‌ اجتماعی‌ کودک‌ مضر باشد را به‌ رسمیت‌ می‌شناسند.

بند ۲. کشورهای‌ طرف‌ کنوانسیون‌ اقدامات‌ لازم‌ قانونی‌، اجرائی‌، اجتماعی‌ و آموزشی‌ را در جهت‌ تضمین‌ اجرای‌ این‌ ماده‌ به‌ عمل‌ خواهند آورد. در این‌ راستا، و با توجه‌ به‌ مواد مربوطه‌ در سایر اسناد بین‌المللی‌، کشورهای‌ طرف‌ کنوانسیون‌ خصوصاً موارد ذیل‌ را مورد توجه‌ قرار خواهند داد: الف‌) تعیین‌ حداقل‌ سن‌ یا حداقل‌ سنین‌ برای‌ انجام‌ کار. ب‌) تعیین‌ مقررات‌ مناسب‌ از نظر ساعات‌ و شرایط‌ کار. ج‌) تعیین‌ مجازاتها و یا اعمال‌ سایر ضمانت‌های‌ اجرای‌ مناسب‌ جهت‌ تضمین‌ اجرای‌ مؤثر این‌ ماده‌.

براین اساس ایران به عنوان یکی از کشورهای امضا کننده این کنوانسیون باید بندهای فوق را به اجرا می گذاشت. به این ترتیب، در ماده ۷۹ قانون کار، کار کودکان زیر ۱۵ سال ممنوع شده و برای آن مجازات تعیین شده است اما یکی از معایب این قانون معافیت اشتغال کودک در کار و کارگاه های خانوادگی و کوچک مقیاس است. از طرف دیگر ماد‏ه‏‌ ۸۴ قانون کار پیش‌بینی کرده است که در مشاغل و کارهایی که ماهیت آن برای سلامتی یا اخلاق کارآموزان و نوجوانان زیان‏‌آور است، حداقل سن کار ۱۸ سال تمام خواهد بود که تشخیص این امر با وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است. اما در عمل این قوانین بطور تام به اجرا گذاشته نشده و همچنین ساز و کار لازم برای اجرای این قوانین در بخشی از اقتصاد کشور(اقتصاد سیاه) وجود ندارد.

بنابر تعاریف ذکر شده کشور ایران با حجم وسیعی از کودکان زیر ۱۵ و ۱۸ سال شاغل در فعالیت های اقتصادی سخت و متضاد با مصالح عالیه آنها رو برو است که بخشی از آنها ایرانی بوده و بخش دیگری نیز شامل مهاجران افغانی، پاکستانی و غیره می شود. آمار دقیقی از کودکانی که شامل تعریف کودک کار می شوند وجود ندارد اما برخی گمانه زنی ها حاکی از حضور و فعالیت ۷ میلیون کودک کار در اقتصاد ایران است که تنها ۴۰ درصد آنها را کودکان مهاجر شکل می دهند و دست کم یک میلیون نفر از این کودکان مهاجر بدون هویت می باشند. طبق تحقیقات میدانی انجام شده بخش عمده کودکان کار در حوزه دستفروشی مشغول به فعالیت هستند. اما یک دهم این کودکان مشغول زباله گردی و جمع آوری ضایعات و نان خشک بوده اند(وامقی و همکاران، ۱۳۹۴).

از لحاظ نظری کار کودکان می تواند دلایل مختلفی داشته باشد، در یک رویکرد نظری کار کودک برای کمک به خانواده مطرح می شود؛ درحالی که بدون این کمک نیز امورات خانواده می گذرد. در رویکردی دیگر کار کودک به عنوان ابزاری برای خودشکوفایی کودک معرفی می شود مانند کار پاره وقت کودکان طبقه متوسط در کشورهای صنعتی. اما در اصلی ترین رویکرد، کار کودک نتیجه فقر مادی می باشد. این رویکرد بیشتر از سایر رویکردها واقعیت موجود در جامعه ایران را تبیین می کند. ناگفته نماند باورها و سنن رایج محلی یکی از زمینه های اصلی کار کودکان در جوامع سنتی ایران به شمار می رود.

از لحاظ درآمدی، بخش عمده کودکان کار در ایران تمام یا عمده درآمد حاصل از کار خود را مستقیما در اختیار خانواده خود قرار می دهند. بخشی از کودکان کار نیز همان کودکان بی دستمزدی هستند که بصورت رایگان برای خانواده خود کار می کنند.

کودکان زباله گرد

همچنانکه ذکر شد بخشی از کودکان کار در عرصه زباله گردی مشغول به فعالیت هستند. این پدیده در اکثر کلان شهرها و حتی شهرهای کوچک ایران رایج است اما باتوجه به حجم بالای زباله تولید شده در تهران(۸ الی ۹ هزار تن در روز) و بکارگیری گسترده کودکان در این زمینه، موضوع کودکان زباله گرد در تهران را به عنوان یک مساله جدی و تهدید کننده حقوق کودک معرفی کرده است. متولی بررسی مساله کودکان زباله گرد، وزارت تعاون است که این نهاد کارگروهی برای ارزیابی مساله با همکاری سازمان هایی مانند خود مرجع ملی، شهرداری، بهزیستی، وزارت کشور و غیره تشکیل داده و در حال حاضر بازدید های میدانی از مراکز تفکیک زباله دارد. البته مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک معتقد است که کار کودکان در این زمینه باید متوقف شود، زیرا این فعالیت های اقتصادی را در تضاد کامل با مصالح عالیه کودکان قلمداد می کند.

آنچه مسلم است موضوع مدیریت پسماند شهری در ایران و مخصوصا در تهران به دلیل ارزش بالای زباله(طلای سیاه) ماهیتی مافیایی گرفته و محلی برای ایجاد رانت ها و سوء استفاده های مالی و انسانی ایجاد کرده است. شهرداری متولی اصلی جمع آوری و مدیریت زباله های شهری است اما به دلیل حجم بالای تولید زباله این امر از طریق مزایده به پیمان کاران برون سپاری می شود؛ هرچند در بخش هایی از شهر نیز خود شهرداری و واحد مربوطه(مدیریت پسماند شهری) مراکزی جهت جمع آوری و تفکیک زباله دارد اما این مراکز نیز به وسیله رانت های ایجاد شده، بعضاً توسط پیمانکاران سودجو مدیریت می شود. آنچه در موضوع زباله و مدیریت آن اهمیت دارد دشواری جمع آوری و تفکیک آن است. پیمانکاران رسمی مراکز تفکیک زباله بصورت رسمی از نیروهای جوان با استفاده از ملودی ها به جمع آوری زباله پرداخته و بصورت غیررسمی از کودکان نیز در این عرصه استفاده می کنند سایر پیمانکاران نیز با پیمانکاران خرد قرارداد بسته و تماماً به وسیله کودکان کار به جمع آوری زباله و تفکیک آن می پردازند بعضاً چند مرحله پیمانکاری بین پیمانکار اصلی و کودکان زباله گرد وجود دارد، همه این پیمانکاران بصورت سیستماتیک و غیر رسمی به ساماندهی کودکان و گروه های پیمانکاری جمع آوری زباله پرداخته و مناطق را بین خود تقسیم می کنند. کودکان زباله گرد به دلیل ارزان بودن نیروی کارشان و توانایی های مرتبط با جسم و اندام هایشان در زمینه جمع آوری و تفکیک زباله بصورت گسترده در این صنعت کثیف بکار گرفته می شوند.

طبق تحقیقات انجام شده عمده این کودکان افغانی تبار بوده و بخش کوچکی از آنها پاکستانی و ایرانی بوده و عموما فاقد اوراق هویتی می باشند. عمده این کودکان در گروه هایی مشغول به فعالیت زباله گردی بوده که با همدیگر و با پیمان کار مستقیم خود پیوند خویشاوندی دارند. به عنوان مثال در یکی از مراکز تفکیک زباله در گود محمود آباد همه ۳۰ کودک زباله گرد که بین ۶ تا ۱۸ سال عمر داشتند، از اهالی روستایی در هرات بوده که با همدیگر و با پیمانکارشان پیوند خویشاوندی داشتند.

طبق اطلاعات موجود کودکان زباله گرد به دو روش جذب مدیریت می شوند یا بصورت مستقیم در هر فصل با پرداخت دویست الی چهارصد هزار تومان به استخدام پیمانکار شهرداری درآمده و یا بصورت غیرمستقیم، پیمان کار آنها برای هر نفر در سال ۸۰۰ هزارتومان پرداخت کرده و کارت آبی یا به عبارتی مجوز زباله گردی به آنها می دهد، باتوجه به نبود اوراق هویتی عموم کودکان هیچ گونه اطلاعاتی خاصی در این کارت ثبت نشده و فقط نماد پرداخت پول و اجازه زباله گردی می باشد. هرچند نماینده شهرداری در یکی از جلسات مربوطه این موضوع را قویا رد کرده است که شهرداری اقدام به صدور این کارت ها می کند اما آنچه در میدان عمل مشاهده می شود صدور کارت های موسوم به کارت آبی و اهمیت آنها در زباله گردی­ها است. از طرف دیگر نظم خاصی در تقسیم محیطی زباله های شهر در بین پیمانکاران وجود داشته که منطقا نشاندهنده سازماندهی غیررسمی و دامنه نفوذ تشکیلات مافیایی در این زمینه می باشد.

طبق دانش موجود کودکان زباله گرد بین ۱۲ تا ۲۰ ساعت در روز مشغول به فعالیت هستند که شامل جمع آوری زباله در سطح شهر و در منطقه مشخص شده برای آنها، انتقال زباله به کمک ماشین ها و کامیونت های پیمانکار و تفکیک و بسته بندی زباله در مراکز و گاراژهای زباله در حاشیه شهر می شود. براساس اظهارات آنها میانگین درآمد هر کودک بین ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان بوده است. اما آنچه اهمیت دارد این است که عدم تابعیت عموم آنها و بی هویت بودنشان موانع سازمانی و قانونی فراوانی جهت اقدام و احقاق حقوق این دست از کودکان ایجاد کرده است.

  • دانش ما در موضوع مورد بررسی حاکی از آن است که عمده کودکان زباله گرد در همان محل کارشان سکونت دارند. آنها از داشتن سرپناهی به دور از محل های متعفن محروم بوده و برخی از آنها حتی دسترسی مناسبی به آب آشامیدنی سالم ندارند. از لحاظ اقتصادی، دست کم ۴۰ درصد این کودکان تنها منبع اقتصادی ارتزاق خانواده خود بوده اند و فرآیند شغلی آن‌ها به گونه‌ای است که ابتدا زباله در سطح شهر جمع‌آوری شده و به وسیله کامیونی از پیش تعیین شده به مکان مورد بازدید انتقال و در آن‌جا تفکیک، وزن کشی، بسته بندی و به کارخانه ارسال می‌شود.
  • از لحاظ سیاسی یا مرزکشی های منطقه‌ای، آن‌ها صرفاً حق جمع‌آوری زباله در منطقه معین شده را داشته و در صورت تخطی از مرزبندی های توافق شده، با آن‌ها برخورد می‌شود.
  • از نظر بهداشتی، این کودکان به دلیل عدم استفاده از ابتدایی ترین ابزار حفاظتی و بهداشتی و ارتباط مستقیم با آلوده ترین اجسام، در معرض انواع بیماری‌ها و آسیب‌های جسمی ازجمله بیماری‌های عفونی و واگیردار و مواردی مانند بریدگی دست و بدن قرار دارند. محلّ کار و سکونت آن‌ها در یکجا بوده و فاقد سرویس بهداشتی و حمّام سرپوشیده می‌باشد.
  • از لحاظ اجتماعی، عموم کودکان تنها و به دور از خانواده(والدین) خود مشغول به فعّالیّت بوده و درمعرض انواع آسیب‌ها ازجمله نزاع و درگیری، تصادفات جادّه‌ای، برخورد قهری نیروهای شهرداری، انتظامی و گروه‌های مافیایی زباله و غیره قرار دارند.
  • از نظر فرهنگی هیچکدام از کودکان در فرآیند آموزش و سواد آموزی قرار نگرفته و از این نظر کاملاً بدون حمایت باقی ‌مانده‌اند.
  • از لحاظ حقوقی نیز باتوجه به اینکه اکثر کودکان زباله گرد فاقد اوراق هویتی هستند از انواع خدمات اجتماعی شامل خدمات سلامت، بیمه، خدمات بهداشتی و رفاهی و خدمات قانونی محروم بوده اند. همین موضوع باعث شده است که درمواردی که کودکان زباله گرد براثر تصادف دچار ضایعات جسمی شده و یا فوت شوند، شامل هیچگونه بیمه و خدمات رفاهی نبوده و دیه ای به آنها تعلق نمی گیرد، مصداق این موضوع، کشته شده دو کودک زباله گرد در خیابان های اطراف محله پاسگاه نعمت آباد و یا تصادف منجر به شکستگی لگن یکی از کودکان زباله گرد گود محمود آباد است.

مدیریت پسماند زباله

قدر مسلم آن است که در ایران سالانه بالغ بر ۲۱ میلیون تن زباله تولید می شود که بخش عمده آن بدون هیچ عملیاتی دفن می شود، درحالی که کشوری مانند آلمان از سال ۲۰۰۵ هیچ زباله دفن شده ای نداشته است و تمام آن را بازیافت کرده است. احداث کارخانه های مکانیزه بازیافت زباله در ایران نیز می تواند سالانه میلیون ها تن کود کمپوست با مواد آلی تولید کرده و صدها هزار هکتار زمین زراعی را احیا کرده و دست کم دو الی سه میلیون تن سوخت برای کارخانه های سیمان ایجاد و از تولید پنجاه میلیون تن گاز گلخانه ای و ده میلیون متر مکعب هدررفت شیرابه جلوگیری کند. این امر با احداث کارخانه های بازیافت و گسترش فرهنگ تفکیک زباله در مبدا و جمع آوری مدیریت شده آن – عاری از فساد و رانت- میسر است. این مقوله باعث می شود چیزی به نام بازار سیاه طلای سیاه و متعاقب آن مقوله کودک زباله گرد وجود نداشته و این دست از کودکان را با استفاده از بخشی از منابع مالی خلق شده از کارخانه های بازیافت زباله و اجرای برنامه های ساماندهی و بازپروری، تحت پوشش نهادهای مربوطه قرار داد.

 

ایمیل مستقیم: info@exireno.ir

Notice: Undefined variable: post_id in /home/exireno1/public_html/old/wp-content/themes/ayramloo/single.php on line 104

Strict Standards: Declaration of zipGun_walker_comment::start_el() should be compatible with Walker_Comment::start_el(&$output, $comment, $depth = 0, $args = Array, $id = 0) in /home/exireno1/public_html/old/wp-content/themes/ayramloo/lib/comment_walker.php on line 0

Warning: mysqli::mysqli(): (HY000/1045): Access denied for user 'exirenoi_LDUser'@'localhost' (using password: YES) in /home/exireno1/public_html/old/comments_like_dislike/core/comments_like_dislike_core.php on line 67
Failed to connect to MySQL: (1045) Access denied for user 'exirenoi_LDUser'@'localhost' (using password: YES)
Notice: ob_end_flush(): failed to send buffer of zlib output compression (0) in /home/exireno1/public_html/old/wp-includes/functions.php on line 3398